Synnøve Midtbø Myking er middelalderforsker med spesialisering i skandinavisk bok- og skrivkultur og dens forbindelser til det kontinentale Europa. Hun har vært postdoktor ved Det norske institutt i Roma, finansiert av Hans Rasmus Astrup-stiftelsen, og går etter to år videre til en forskerstilling ved Universitetet i Bergen.
Roma caput mundi tenet orbis frena rotundi
«Roma, verdas hovudstad, held taumane til den runde kloden»
Vers frå mellomalderen
«[V]ita vi må at den store verd / er berre vårt store fedreland», skreiv Aasmund O. Vinje i diktet Nasjonalitet (1860). Om Roma er caput mundi, må byen òg vera hovudstad for Noreg. Både før og etter Vinje si tid har nordmenn og skandinavar reist til Roma på jakt etter historie, kunnskap og inspirasjon.
Eg var sjølv heldig nok til å få eit toårig postdoktorstipend ved Det norske instituttet i Roma (DNIR), finansiert av Stiftelsen Hans Rasmus Astrup, med oppstart hausten 2024. Som mellomalderforskar har eg studert utviklinga av skandinavisk bok- og skriftkultur frå 1000- til 1200-talet og korleis denne vart påverka av kontinentale kontaktar, og eg var alt godt kjend med dei lange reisene nordiske kyrkjemenn, klerkar og studentar måtte gjennom for å koma til dei store lærdomssentra i Europa. Roma var eit naturleg endemål for mange av desse reisene, for der heldt paven til, og det var paven som hadde det siste ordet når tvistar skulle avgjerast og kyrkjelege embetsmenn innsetjast. Men korleis opplevde sjølve nordbuane den segnomsuste byen, og kva historier formidla dei vidare?
Esrum, Konstantin og Olav den heilage
I prosjektet mitt tok eg utgangspunkt i handskriftet Biblioteca Apostolica Vaticana (BAV), Vat. Lat. 636, som no er i Vatikanbiblioteket, men som i mellomalderen var eigd av det danske klosteret Esrum. Dette klosteret høyrde til cisterciensarane, ein munkeorden med opphav i Frankrike. Esrum vart grunnlagt av munkar frå det store og viktige klosteret i Clairvaux. Handskriftet, som vart produsert mot slutten av 1100-talet, inneheld fleire tekstar som implisitt eller eksplisitt handlar om Roma. I forskinga mi har eg kartlagt innhaldet i handskriftet, som berre i liten grad har vore undersøkt tidlegare, og eg har sett det inn i ein større kultur- og idéhistorisk samanheng.
Mellom tekstane i Esrum-handskriftet er fleire utdrag frå Liber Politicus, eit samleverk frå 1140-talet som hadde til føremål å heidra eller dokumentera ulike aspekt ved Roma og romersk historie. Eitt av utdraga handlar om keisar Konstantin (d. 337), som er kjent for å ha legalisert kristendommen i Romarriket. Det aktuelle avsnittet fortel korleis Konstantin byggjer tre av dei viktigaste kyrkjene i Roma – Lateranbasilikaen, Vatikanbasilikaen og San Paolo fuori le mura – og utstyrer dei med storslegne og mystiske skattar før han overlèt Roma til pave Sylvester og reiser til Bysants (Konstantinopel).
Dette er eit uttrykk for tradisjonen om Donatio Constantini, Konstantins donasjon, som bygde på eit forfalska gåvebrev frå 700-talet og som på 1100-talet vart tolka som eit argument for at paven skulle ha makt over keisaren og andre verdslege herskarar. I Norden var òg Konstantin og Sylvester kjende figurar, men det var ikkje berre det falske gåvebrevet som interesserte skandinavane. Til dømes kunne Konstantin, som ifylgje romersk tradisjon vart frisk frå lepra etter å ha vorte døypt av Sylvester, sjåast som ein parallell til Olav den heilage (d. 1030), kongen som gjekk frå å vera heidning til å verta kjend som den fremste promotøren av kristentrua i Noreg.
Eit frelsande underverk
Ein annan spennande tekst i handskriftet er den anonyme De septem miraculis mundi («Om verdas sju underverk»). Tradisjonen om sju underverk stammar heilt frå antikken, men kva dei spesifikke underverka var, endra seg gjennom tidene. I De septem miraculis mundi er det fyrste underverket «Romas frelse»: eit kompleks med statuar som ifylgje legenda representerte dei ulike folkeslaga romarane hadde lagt under seg. Statuane hadde bjøller rundt halsen, som ville ringja og varsla dei romerske styresmaktene dersom eit folkeslag planla opprør.
Den framståande plassen Roma og legenda fekk i De septem miraculis mundi, gjorde at teksten vart sterkt assosiert med Roma gjennom mellomalderen, noko me ser i reiseskildringa til magister Gregorius frå 1100- eller 1200-talet. Det er tydeleg at Gregorius har brukt De septem miraculis mundi som kjelde, og han lokaliserer fleire av underverka, ikkje berre statuane, til Roma. Plasseringa De septem miraculis mundi har i handskriftet frå Esrum kan òg tolkast som ein kommentar til statusen og rolla Roma hadde på 1100-talet, for skrivaren har dette som nest siste tekst, berre fylgd av Beda Venerabilis (d. 735) sitt dikt om dommedag – eit «punktum» for heile tekstsamlinga.
Den evige byen
For min eigen del må eg setja punktum for prosjektet mitt litt tidlegare enn planlagt, ettersom eg startar i ny jobb no i juli. Heldigvis er verdas hovudstad òg kjend som Urbs Aeterna, den evige byen, og alle vegar fører dit – og reisa er både raskare og tryggare enn i mellomalderen.
Det er likevel vemodig å ta farvel med Roma og DNIR, men eg reiser tilbake med mykje meir kunnskap enn då eg kom, og slett ikkje berre om det eg sjølv har forska på. Kveldsførelesingar, seminar ved og utanfor instituttet, samtalar med forskarar, studentar og gjester – om alt frå klassisk arkeologi til 1900-talshistorie – alt dette har eg lært av og sett pris på. Med byen rett utanfor, klar til å utforskast, og med resten av Italia ein togtur unna, tettpakka med historie og fantastiske syn, har opphaldet vore like mykje danningsreise som postdoktorprosjekt. Og ei ekte danningsreise, den vert aldri heilt ferdig.
